राजापूर : जागतिक पातळीवरील ‘अल निनो’ वादळाच्या प्रतिकूल प्रभावामुळे यंदा पावसाने मारलेली दडी आणि बिघडलेल्या वेळापत्रकाचा थेट फटका रत्नागिरी जिल्ह्यातील भातशेतीला बसला असून ऐन भरात आलेली पिके पूर्णपणे कोलमडली आहेत. जिल्ह्यात जून ते १५ सप्टेंबर २०२६ या कालावधीत २६३४.४० मिमी पाऊस नोंदवला गेला असला, तरी सरासरीच्या तुलनेत तो केवळ ८८ टक्के राहिला आहे; विशेषतः रत्नागिरी, राजापूर आणि संगमेश्वर या तीन तालुक्यांमध्ये पावसाचे प्रमाण ७५ टक्क्यांपेक्षाही कमी राहिल्याने शासनाने हे तालुके दुष्काळग्रस्त म्हणून जाहीर केले आहेत. ऐन लावणीच्या हंगामात आणि त्यानंतर पीक फुलोऱ्यात येण्याच्या अत्यंत नाजूक टप्प्यावर पावसाने प्रदीर्घ खंड दिल्याने भाताची रोपे सुकू लागली असून पिकाला लोंब्या न फुटणे तसेच तयार लोंबीमध्ये ‘दाणे कमी अन् चिंब (पोचटपणा) जादा’ अशी विदारक स्थिती निर्माण झाली आहे. या दुष्काळी संकटामुळे चालू खरीप हंगामातील भात उत्पादनात तब्बल ३० ते ४० टक्क्यांपर्यंत मोठी घट होण्याचा अंदाज कृषी विभाग आणि शेतकऱ्यांकडून व्यक्त केला जात आहे.
दहा वर्षांपूर्वीच्या नियमित चक्राच्या तुलनेत यंदा मे महिन्याच्या मध्यात पावसाने दणक्यात हजेरी लावल्याने शेतकऱ्यांनी वेळेत पेरण्या उरकल्या; मात्र जूनच्या अखेरीस लावणी सुरू होताच पावसाने ब्रेक घेतल्याने शेतीचे नियोजन कोलमडले. जिल्ह्यात चालू हंगामात ५३ हजार ६२८ हेक्टर क्षेत्रावर भात व नाचणीची लागवड झाली असून त्यातील ६० टक्के मळेशेती आणि ४० टक्के कातळ परिसरातील शेती आहे. पाण्याचा निचरा वेगाने होणाऱ्या कातळ परिसरातील भातपिकाला याचा सर्वाधिक तडाखा बसला असून जमीन कोरडी पडल्याने अन्नद्रव्यांअभावी रोपांची पाने पिवळी व लालसर पडण्याचा प्रकार गेल्या दशकात पहिल्यांदाच मोठ्या प्रमाणावर पाहायला मिळत आहे. दिलासादायक बाब म्हणजे यंदा ऑगस्टमध्ये करपा रोग, निळे भुंगेरे आणि कीटकांचा प्रादुर्भाव तुलनेने कमी राहिला असून कापणीपूर्वी लष्करी अळीचा धोकाही कमी दिसत आहे; मात्र पाण्याच्या दुर्भिक्ष्यामुळे लोंबीतील दाण्यांचे वजन घटले आहे. आधीच वाढलेली मजुरी, खते-कीटकनाशके, यंत्रसामग्री व डिझेलचे दर यामुळे भातशेती आतबट्ट्याची ठरत असताना, आता रानडुक्कर व गव्या रेड्यांच्या वाढत्या उपद्रवाने उरलेसुरले पीक फस्त केले जात असल्याने बळीराजाचा जमा-खर्चाचा ताळेबंद पुरता बिघडला आहे.
या गंभीर परिस्थितीवर भाष्य करताना शेतकरी मनोहर गुरव यांनी सांगितले की, पावसाच्या अनियमितेमुळे रोपांची अपेक्षित वाढ आणि फुटवे झाले नसून उत्पादनात किमान ३० टक्के घट निश्चित आहे; तर माजी सरपंच मनोहर धुरी यांनी कातळावरील शेती करपून गेल्याने लोंबीत केवळ चिंब उरल्याचे नमूद करत, भातकापणीची वाट न पाहता शासनाने पिकांचे तात्काळ प्रत्यक्ष सर्व्हेक्षण व पंचनामे करावेत अशी आग्रही मागणी केली. राजापूर तालुका कृषी अधिकारी अमोल सपकाळ यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, शासकीय निर्देशानुसार सुरू असलेल्या प्राथमिक पाहणीत मळेशेतीपेक्षा कातळ भागातील स्थिती अत्यंत चिंताजनक असून सरासरी ३० ते ४० टक्के उत्पादन घटण्याचे संकेत आहेत. कीटकशास्त्रज्ञ डॉ. सुदेश चव्हाण यांनीही जमिनीत ओलावा न टिकल्यामुळे अन्नद्रव्यांच्या कमतरतेतून पाने पिवळी पडल्याचे सांगत उत्पादनात २५ ते ३५ टक्क्यांची घट वर्तवली आहे. उन्हाळ्यातील भीषण पाणीटंचाई आणि आंबा-काजूच्या नुकसानीनंतर आता मुख्य भातपीकही हातचे गेल्याने कोकणातील शेतकरी दुहेरी आर्थिक संकटात सापडला आहे.
