गुवाहाटी (विशेष प्रतिनिधी): आसाममधील दिब्रू-सैखोवा राष्ट्रीय उद्यानाच्या घनदाट जंगलात भारतीय प्राणी सर्वेक्षण संस्थेच्या (झेडएसआय) संशोधकांनी एका अत्यंत दुर्मीळ परजीवी गांधीलमाशीच्या नव्या प्रजातीचा शोध लावला आहे. संपूर्ण ओरिएंटल जैवभौगोलिक प्रदेशात या कुळातील कीटकाची ही पहिलीच अधिकृत नोंद ठरली असून, वैज्ञानिक वर्तुळात या शोधाचे मोठे स्वागत होत आहे. विज्ञानाला आजवर अज्ञात असलेल्या या प्रजातीचे नामकरण भारतातील परजीवी गांधीलमाशांच्या संशोधनात मोलाचे योगदान देणारे दिवंगत संशोधक डॉ. टी. सी. नरेंद्रन यांच्या सन्मानार्थ ‘ऑक्सिसर्फस नरेंद्रानी’ असे करण्यात आले आहे. या महत्त्वाच्या शोधामुळे देशातील कीटक जैवविविधतेच्या अभ्यासात आणखी एका महत्त्वपूर्ण टप्प्याची भर पडली आहे.
झेडएसआयचे संशोधक रुपम देबनाथ आणि केलोथ राजमोहन यांनी नोव्हेंबर २०२४ मध्ये दिब्रू-सैखोवा राष्ट्रीय उद्यानात कीटकांना आकर्षित करण्यासाठी पिवळ्या रंगाच्या पाण्याने भरलेल्या ताटलीचा एक साधा सापळा लावला होता. या सापळ्यात अडकलेल्या कीटकांच्या नमुन्यांची नंतर प्रयोगशाळेत सूक्ष्मदर्शकाखाली सखोल तपासणी करण्यात आली. या अभ्यासातून हा कीटक ‘प्रॉक्टोटुपिडी’ या परजीवी गांधीलमाशीच्या कुळातील असल्याचे निष्पन्न झाले. विशेष म्हणजे, हा गट ‘डार्क टॅक्सा’ या अत्यंत अल्प अभ्यास झालेल्या जीवसमूहात मोडतो आणि ऑक्सिसर्फस समूहातील कीटक जगभरातील संग्रहांमध्येही दुर्मीळ मानले जातात. भारतात यापूर्वी या कुळातील केवळ आठ प्रजातींची नोंद उपलब्ध होती.
अवघ्या ३.३ मिलिमीटर लांबीच्या या सूक्ष्म कीटकाची ओळख पटवण्यासाठी संशोधकांना त्याच्या शरीररचनेतील बारकाव्यांचा सखोल अभ्यास करावा लागला. डोके काळे, शरीर तपकिरी-काळे आणि उठावदार पिवळ्या रंगाचे पाय हे या गांधीलमाशीचे मुख्य बाह्यस्वरूप आहे. परजीवी गांधीलमाशांच्या अनेक प्रजाती दिसायला एकमेकांसारख्या असल्या तरी, या भारतीय प्रजातीच्या छातीच्या बाजूला आढळलेला एकमेव आडवा चर तिला थेट ऑस्ट्रेलियातील प्रजातींपेक्षा वेगळा ठरवतो; शिवाय या प्रजातीचा अंडी घालण्याचा अवयव तुलनेने लहान असून पंखांवरील ठिपक्याचा आकारही पूर्णपणे वेगळा आहे. देशातील विविध परिसंस्था व नैसर्गिक अधिवासांमध्ये व्यापक सर्वेक्षण हाती घेतल्यास अशा अनेक अज्ञात प्रजाती उजेडात येतील, असा विश्वास संशोधकांनी व्यक्त केला आहे.
