‘सुपर एल निनो’चा जगाला धडकी भरवणारा इशारा! २०२७ मध्ये कोकणातील आंबा-काजू व भातशेतीवर काय परिणाम होऊ शकतो? जाणून घ्या सविस्तर विशेष रिपोर्ट

विशेष वृत्त | ग्रामीण वार्ता : जगभरातील हवामानाच्या समीकरणांमध्ये मोठे बदल घडवून आणण्याची क्षमता असलेल्या ‘एल निनो’ने पुन्हा एकदा चिंता वाढवली आहे. प्रशांत महासागराच्या विषुववृत्तीय भागातील समुद्राचे तापमान वेगाने वाढत असून, २०२६ च्या अखेरीस आणि २०२७ च्या सुरुवातीला हा प्रभाव अधिक तीव्र होण्याची शक्यता वर्तवण्यात आली आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्रीय हवामान विभागाच्या क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटरने ८ ऑक्टोबर २०२६ रोजी प्रसिद्ध केलेल्या अहवालानुसार, जानेवारी ते मार्च २०२७ या कालावधीत तीव्र ते अतितीव्र एल निनो स्थिती कायम राहण्याची शक्यता ८३ टक्क्यांपेक्षा अधिक आहे. या पार्श्वभूमीवर आगामी काळात जागतिक तापमान, पावसाचे वितरण आणि शेतीच्या नियोजनावर होणाऱ्या संभाव्य परिणामांकडे जगाचे लक्ष लागले आहे. मात्र, या घडामोडींचा अर्थ २०२७ मध्ये भारतात निश्चितच दुष्काळ पडेल किंवा उष्णतेचे विक्रम मोडले जातील, असा होत नाही.

समुद्राच्या तापमानात असामान्य वाढ; ‘सुपर एल निनो’ची चर्चा का?

एल निनो ही प्रशांत महासागराच्या मध्य आणि पूर्वेकडील विषुववृत्तीय भागातील समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सामान्यपेक्षा वाढण्याशी संबंधित नैसर्गिक हवामान प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेमुळे समुद्र आणि वातावरण यांच्यातील परस्पर संबंध बदलतात. परिणामी, जगातील विविध भागांतील वारे, तापमान आणि पावसाच्या पद्धतींवर परिणाम होऊ शकतो.

अमेरिकेच्या क्लायमेट प्रेडिक्शन सेंटरच्या ताज्या अहवालानुसार, प्रशांत महासागराच्या पूर्वेकडील काही भागांत समुद्राच्या पृष्ठभागाचे तापमान सामान्यपेक्षा ४ अंश सेल्सिअसहून अधिक नोंदवले गेले आहे. हवामानशास्त्रात महत्त्वाच्या असलेल्या ‘निनो ३.४’ या क्षेत्रातील तापमानातील तफावतही २.१ अंश सेल्सिअसपर्यंत पोहोचली आहे. हे आकडे प्रशांत महासागरातील उष्णतेची तीव्रता स्पष्ट करतात.

एल निनोची तीव्रता मोजताना समुद्राच्या तापमानातील तफावत, तिचा कालावधी आणि वातावरणातील बदल यांचा एकत्रित विचार केला जातो. ‘सुपर एल निनो’ हा शब्द अतिशय तीव्र एल निनो परिस्थितीसाठी माध्यमांमध्ये वापरला जातो; मात्र तो स्वतंत्र अधिकृत हवामान इशारा नसून, या घटनेच्या संभाव्य तीव्रतेचे वर्णन करण्यासाठी वापरले जाणारे संबोधन आहे.

जागतिक हवामान संघटनेनेही सप्टेंबरमध्ये एल निनो अधिक तीव्र होण्याची शक्यता व्यक्त केली होती. त्यानंतर ऑक्टोबरमधील निरीक्षणांमध्ये प्रशांत महासागरातील उष्णतेत आणखी वाढ झाल्याचे संकेत मिळाले आहेत. त्यामुळे २०२६ च्या अखेरीस या घटनेचा प्रभाव किती तीव्र होतो आणि तो २०२७ पर्यंत किती काळ टिकतो, हे महत्त्वाचे ठरणार आहे.

जगभरात कुठे उष्णता, तर कुठे अतिवृष्टीचा धोका?

एल निनोचा परिणाम जगातील सर्व प्रदेशांमध्ये एकसारखा होत नाही. काही भागांत पावसाचे प्रमाण कमी होण्याची शक्यता वाढते, तर इतर प्रदेशांमध्ये अतिवृष्टी, पूर किंवा वादळांच्या स्वरूपात परिणाम दिसू शकतात. या घटनेमुळे वातावरणातील मोठ्या प्रमाणावरील हवेच्या हालचाली आणि पावसाच्या पट्ट्यांमध्ये बदल होऊ शकतात.

जागतिक हवामान संघटनेच्या ८ ऑक्टोबरच्या माहितीनुसार, ऑक्टोबर ते डिसेंबर २०२६ या कालावधीत जगातील अनेक भूभागांमध्ये सामान्यपेक्षा अधिक तापमान राहण्याची शक्यता आहे. काही प्रदेशांत कोरडे हवामान आणि दुष्काळाचा धोका वाढू शकतो, तर काही ठिकाणी पावसाचे प्रमाण वाढण्याची शक्यता आहे. मात्र, हे अंदाज मोठ्या भौगोलिक क्षेत्रांसाठी असतात. एखाद्या शहरात नेमके किती तापमान राहील किंवा एखाद्या दिवशी किती पाऊस पडेल, हे त्यावरून निश्चित सांगता येत नाही.

या पार्श्वभूमीवर २०२७ मध्ये जगभरातील अनेक देशांना पाणी व्यवस्थापन, शेतीचे नियोजन, उष्णतेपासून संरक्षण आणि नैसर्गिक आपत्तींच्या तयारीला अधिक महत्त्व द्यावे लागू शकते.

भारतासाठी सर्वात मोठा प्रश्न; २०२७ चा मान्सून कसा राहणार?

भारताच्या दृष्टीने एल निनोचा संभाव्य परिणाम विशेष महत्त्वाचा आहे. देशातील शेती मोठ्या प्रमाणावर नैऋत्य मोसमी पावसावर अवलंबून आहे. एल निनोच्या काळात भारतीय मान्सून सामान्यपेक्षा कमकुवत राहण्याची शक्यता वाढू शकते. त्यामुळे पावसाचे प्रमाण, त्याचे वितरण आणि हंगामाच्या उत्तरार्धातील पावसाची स्थिती यावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.

मात्र, एल निनो आणि भारतीय मान्सून यांच्यातील संबंध प्रत्येक वर्षी सारखाच नसतो. भारत सरकारच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने संसदेत दिलेल्या माहितीनुसार, १९५० पासून नोंदवलेल्या १६ एल निनो वर्षांपैकी सात वर्षांत भारतीय मान्सूनचा पाऊस सरासरीपेक्षा कमी राहिला होता. यावरून एल निनोचा प्रभाव महत्त्वाचा असला, तरी प्रत्येक वेळी देशात दुष्काळ पडतोच असे नाही, हे स्पष्ट होते.

हिंद महासागरातील तापमानातील बदल, इंडियन ओशन डायपोल (IOD), वातावरणातील वाऱ्यांची स्थिती आणि इतर हवामान घटकही मान्सूनवर परिणाम करतात. त्यामुळे २०२७ च्या जून ते सप्टेंबर या कालावधीत देशात किती पाऊस पडेल, याबाबतचा निष्कर्ष भारतीय हवामान विभागाच्या अधिकृत अंदाजांनंतरच काढता येईल.

कोकणातील आंबा, काजू, भातशेती आणि पाणीसाठ्यांवर लक्ष ठेवण्याची गरज

रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्गासह संपूर्ण कोकणातील शेतीचे स्वरूप पाहता, हवामानातील बदलांचा परिणाम केवळ पावसाच्या एकूण प्रमाणापुरता मर्यादित राहत नाही. पावसाची वेळ, पावसातील खंड, तापमानातील चढ-उतार आणि जमिनीतील ओलावा यांनाही महत्त्व असते.

कोकणातील भातशेती प्रामुख्याने पावसावर अवलंबून असते. पावसात दीर्घ खंड पडल्यास भातपिकाच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्याचप्रमाणे आंबा आणि काजू यांसारख्या फळपिकांमध्ये तापमान व आर्द्रतेतील बदलांचा परिणाम फुलोरा, फळधारणा आणि पिकांच्या वाढीवर होऊ शकतो. मात्र, हे परिणाम नेमके कसे आणि किती प्रमाणात दिसतील, हे स्थानिक हवामान व पिकांच्या अवस्थेवर अवलंबून असेल.

एल निनोमुळे कोकणात निश्चितच पाणीटंचाई निर्माण होईल किंवा आंबा-काजू उत्पादन घटेल, असा निष्कर्ष सध्याच्या जागतिक अंदाजावरून काढता येत नाही. तरीही संभाव्य हवामान बदल लक्षात घेऊन शेतकऱ्यांनी पाणीसाठ्यांचे नियोजन, मृद्‌आर्द्रता टिकवण्याचे उपाय आणि कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार पीक व्यवस्थापनाकडे लक्ष देणे उपयुक्त ठरेल.

गावपातळीवर पावसाच्या नोंदी, विहिरी आणि तलावांमधील पाण्याची पातळी तसेच स्थानिक हवामान विभागाचे इशारे यांचे नियमित निरीक्षण केल्यास संभाव्य अडचणींचा सामना करण्यासाठी पूर्वतयारी करता येऊ शकते.

२०२७ मध्ये कडाक्याची उष्णता पडणारच का?

एल निनोच्या तीव्र स्थितीमुळे जागतिक तापमान वाढण्याची शक्यता अधिक असते. त्यातच दीर्घकालीन जागतिक तापमानवाढीमुळे उष्णतेच्या तीव्र घटनांचे धोके आणखी वाढू शकतात. मात्र, एल निनो म्हणजे प्रत्येक प्रदेशात उष्णतेची लाट येणारच, असा त्याचा अर्थ नाही.

एखाद्या भागातील उन्हाळ्याची तीव्रता ठरवताना स्थानिक भौगोलिक परिस्थिती, वाऱ्यांची दिशा, जमिनीतील ओलावा, ढगांचे प्रमाण आणि इतर हवामान घटकही महत्त्वाचे असतात. त्यामुळे २०२७ च्या उन्हाळ्यात भारतात किंवा महाराष्ट्रात नेमके किती तापमान नोंदवले जाईल, याबाबत आत्ताच निश्चित भाकीत करणे योग्य ठरणार नाही.

तरीही संभाव्य उष्णतेच्या पार्श्वभूमीवर पिण्याच्या पाण्याचे नियोजन, उष्णतेपासून बचावाच्या उपाययोजना आणि शेतीसाठी उपलब्ध पाण्याचा कार्यक्षम वापर यांना महत्त्व प्राप्त होऊ शकते.

आता पुढील काही महिन्यांकडे जगाचे लक्ष

ऑक्टोबर २०२६ मधील निरीक्षणांनुसार प्रशांत महासागरातील एल निनो अधिक बळकट होत असल्याचे संकेत मिळत आहेत. आगामी महिन्यांत त्याची तीव्रता किती वाढते, तो किती काळ टिकतो आणि इतर महासागरीय घटक त्याच्याशी कशा प्रकारे परस्परक्रिया करतात, यावर त्याचे प्रत्यक्ष परिणाम अवलंबून असतील.

२०२७ च्या मान्सूनचे चित्र स्पष्ट होण्यासाठी भारतीय हवामान विभागाचे पुढील हंगामी अंदाज, जागतिक हवामान संघटनेची निरीक्षणे आणि देशातील पावसाच्या स्थितीचा एकत्रित अभ्यास महत्त्वाचा ठरेल. त्यामुळे सध्या भीती पसरवण्यापेक्षा संभाव्य धोके ओळखून नियोजन करण्याची ही वेळ आहे.

‘सुपर एल निनो’ची शक्यता ही केवळ हवामानशास्त्रापुरती मर्यादित बाब नाही. तिचा संबंध शेती, पाणीपुरवठा, अन्नधान्य उत्पादन, सार्वजनिक आरोग्य आणि आपत्ती व्यवस्थापनाशीही जोडला जाऊ शकतो. त्यामुळे आगामी काळात समुद्राच्या तापमानातील बदलांपासून ते भारतातील मान्सूनच्या अधिकृत अंदाजांपर्यंत प्रत्येक घडामोडीवर बारकाईने लक्ष ठेवणे आवश्यक ठरणार आहे.