नवी दिल्ली: भारतीय रेल्वेने प्रवास करताना प्रवाशांना निळे, लाल, हिरवे, पिवळे आणि नारंगी अशा विविध रंगांचे डबे पाहायला मिळतात. अनेकांना वाटते की हे रंग केवळ डब्यांच्या शोभेसाठी आणि सौंदर्यासाठी दिले जातात; मात्र प्रत्यक्षात या प्रत्येक रंगामागे रेल्वेचे प्रगत तंत्रज्ञान, डब्याचा प्रकार आणि प्रवाशांच्या सुरक्षिततेचे महत्त्वाचे संकेत दडलेले असतात. प्रवाशांना लांबूनच आपल्या डब्याची वर्गवारी सहज ओळखता यावी, यासाठी रेल्वे प्रशासनाने ही खास रंगसंगती निश्चित केली आहे. पूर्वी रेल्वेचे सर्वच डबे गडद लाल रंगाचे असत, परंतु काळानुसार प्रवासी सुरक्षा आणि आधुनिक सुविधांना प्राधान्य देत डब्यांच्या रचनेत आणि रंगांमध्ये मोठे बदल करण्यात आले आहेत.
रेल्वेच्या ताफ्यात सर्वाधिक दिसणारे निळे डबे हे पारंपरिक ‘आयसीएफ’ (ICF) तंत्रज्ञानाचे असतात. लांब पल्ल्याच्या मेल आणि एक्सप्रेस गाड्यांमध्ये यांचा वापर केला जातो, ज्यामध्ये सामान्य डब्यांसह AC1, AC2 आणि AC3 या वातानुकूलित श्रेणींचा समावेश असतो. याउलट, राजधानी, शताब्दी यांसारख्या प्रीमियम आणि हाय-स्पीड सुपरफास्ट गाड्यांना लाल रंगाचे ‘एलएचबी’ (LHB) डबे जोडलेले असतात. हे डबे आधुनिक असून अपघाताच्या दृष्टीने अधिक सुरक्षित आणि प्रवासासाठी अत्यंत आरामदायी मानले जातात. याशिवाय, डब्यावरील पिवळा रंग किंवा पिवळ्या पट्ट्या या अनारक्षित म्हणजेच जनरल डब्यांची ओळख पटवून देतात, जिथे सर्वसामान्य प्रवासी चालू तिकीट काढून प्रवास करतात.
कमी खर्चात आणि किफायतशीर दरात वातानुकूलित प्रवासाची सुविधा देणाऱ्या ‘गरीब रथ’ सारख्या गाड्यांमध्ये हिरव्या रंगाचे डबे वापरले जातात, जे बजेट-फ्रेंडली प्रवासाचे प्रतीक आहेत. तर तेजस एक्सप्रेस आणि वंदे भारत सारख्या अतिवेगवान, आधुनिक आणि प्रीमियम सुविधांनी सज्ज असलेल्या ट्रेन्समध्ये प्रामुख्याने नारंगी रंगाचा वापर केला जातो. यासोबतच उपनगरीय लोकल आणि विशेष गाड्यांसाठी करड्या किंवा पांढऱ्या रंगाची निवड केली जाते. प्रत्येक गाडीच्या अगदी सुरुवातीला किंवा शेवटी असणारे राखाडी रंगाचे डबे हे ‘सामान आणि जनरेटर कार’ (SLR) म्हणून ओळखले जातात, ज्यांचा उपयोग रेल्वेचे पार्सल वाहून नेण्यासाठी आणि संपूर्ण ट्रेनला अखंडित वीज पुरवठा करण्यासाठी केला जातो. थोडक्यात, रेल्वेचा प्रत्येक रंग प्रवाशांना गाडीचा वेग, सुविधा आणि सुरक्षिततेची माहिती देणारा एक महत्त्वाचा दुवा ठरतो.
