सतत पाठदुखीचा त्रास होत असल्यास अनेकजण त्याकडे स्नायूंचा ताण, चुकीच्या पद्धतीने बसणे किंवा अधिक वेळ एकाच जागी काम केल्यामुळे होणारी सामान्य वेदना म्हणून पाहतात. अशावेळी वेदनाशामक स्प्रे, मसाज किंवा घरगुती उपाय करून आराम मिळवण्याचा प्रयत्न केला जातो. मात्र प्रत्येक वेळी पाठदुखीचे कारण स्नायू किंवा मणक्याचा त्रास असेलच असे नाही. काही प्रसंगी ही वेदना किडनीशी संबंधित समस्येचा संकेतही असू शकते. विशेषतः बरगड्यांच्या खाली किंवा कंबरेच्या बाजूला वेदना होण्यासोबत ताप, मळमळ आणि लघवीत बदल जाणवत असतील तर त्याकडे दुर्लक्ष करणे महागात पडू शकते.
मणिपाल हॉस्पिटल, जयपूर येथील नेफ्रॉलॉजिस्ट डॉ. श्याम सुंदर नोवाल यांच्या मते, प्रत्येक पाठदुखीचा संबंध मणक्याशी जोडणे योग्य नाही. किडनीच्या काही आजारांमध्येही पाठीच्या बाजूला वेदना जाणवू शकतात. त्यामुळे वेदना नेमक्या कोणत्या भागात होत आहेत, त्यांची तीव्रता किती आहे आणि त्यासोबत अन्य कोणती लक्षणे दिसत आहेत, याचा विचार करणे आवश्यक आहे.
किडनी ही मणक्याच्या दोन्ही बाजूंना बरगड्यांच्या खाली असते. त्यामुळे किडनीशी संबंधित वेदना प्रामुख्याने कंबरेच्या बाजूला किंवा बरगड्यांच्या खालच्या भागात जाणवू शकतात. याउलट स्नायू किंवा मणक्याशी संबंधित वेदना शरीर वाकवताना, बसताना, उठताना किंवा हालचाल करताना कमी-जास्त होतात. मात्र किडनीच्या वेदना अनेकदा शरीराच्या स्थितीत बदल केल्याने कमी होत नाहीत. किडनीतील खडा मूत्रवाहिनीमध्ये अडकल्यास पाठीच्या बाजूने सुरू झालेली वेदना पोटाच्या खालच्या भागापर्यंत किंवा जांघेपर्यंत पोहोचू शकते.
किडनी स्टोनचा त्रास असल्यास अचानक असह्य वेदना होऊ शकतात. या वेदना काही काळ कमी होऊन पुन्हा तीव्र होण्याची शक्यता असते. अमेरिकेच्या नॅशनल इन्स्टिट्यूट ऑफ डायबिटीज अँड डायजेस्टिव्ह अँड किडनी डिसीजेसच्या माहितीनुसार, किडनीतील खड्यांमुळे लघवीत रक्त येणे, लघवी करताना वेदना होणे, वारंवार लघवीला जावे लागणे, मळमळ आणि उलट्या होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. काही लहान खडे मात्र कोणतीही स्पष्ट लक्षणे न दाखवता शरीरात राहू शकतात.
पाठदुखीसोबत बरगड्यांच्या खाली किंवा कंबरेच्या एका बाजूला सतत वेदना जाणवत असतील तर किडनीशी संबंधित विकाराची शक्यता तपासणे गरजेचे आहे. त्याचबरोबर ताप येणे, थंडी वाजणे किंवा अंगदुखी यांसारखी लक्षणे दिसत असतील तर किडनीच्या संसर्गाचा संशय असू शकतो. लघवी करताना जळजळ होणे, वेदना होणे किंवा अचानक वारंवार लघवीला जाण्याची भावना निर्माण होणे हीदेखील मूत्रमार्गाच्या संसर्गाची महत्त्वाची लक्षणे आहेत.
लघवीच्या रंगात होणारे बदलही दुर्लक्षित करू नयेत. लघवी गुलाबी, लालसर किंवा तपकिरी दिसत असल्यास त्यामध्ये रक्त असण्याची शक्यता असते. तसेच लघवी ढगाळ दिसणे किंवा त्यातून दुर्गंधी येणे हे संसर्गाचे संकेत असू शकतात. काही वेळा किडनी स्टोनमुळे होणाऱ्या तीव्र वेदनांसोबत मळमळ आणि उलट्यांचा त्रासही होतो. सतत उलट्या होत असल्यास शरीरातील पाण्याचे प्रमाण कमी होऊन निर्जलीकरणाचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
मात्र ही लक्षणे दिसली म्हणजे किडनीचा आजार निश्चित आहे, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. योग्य निदानासाठी डॉक्टरांकडून तपासणी करून घेणे आवश्यक आहे. त्यासाठी लघवीची तपासणी, रक्तातील घटकांची तपासणी तसेच गरजेनुसार सोनोग्राफी किंवा अन्य स्कॅन करण्याचा सल्ला दिला जाऊ शकतो.
विशेष म्हणजे किडनीचे आजार नेहमीच वेदनेच्या स्वरूपात समोर येतात असे नाही. क्रॉनिक किडनी डिसीज हा आजार सुरुवातीच्या टप्प्यात कोणतीही ठळक लक्षणे न दाखवता हळूहळू वाढू शकतो. मधुमेह आणि उच्च रक्तदाब असलेल्या व्यक्तींना या आजाराचा धोका अधिक असतो. त्यामुळे अशा व्यक्तींनी त्रास जाणवत नसला तरी वेळोवेळी किडनीच्या कार्याची तपासणी करून घेणे महत्त्वाचे आहे.
किडनी स्टोन किंवा संसर्गावरील उपचार हे आजाराच्या स्वरूपावर अवलंबून असतात. काही लहान खडे औषधोपचार आणि वैद्यकीय देखरेखीखाली नैसर्गिकरीत्या बाहेर पडू शकतात, तर मोठ्या खड्यांसाठी युरेटरोस्कोपी किंवा पर्क्युटेनियस नेफ्रोलिथोटॉमीसारख्या वैद्यकीय प्रक्रियांची गरज भासू शकते. किडनीच्या संसर्गावर डॉक्टरांच्या सल्ल्याने अँटिबायोटिक्स दिली जातात.
किडनीचे आरोग्य चांगले राखण्यासाठी पुरेसे पाणी पिणे, आहारातील मिठाचे प्रमाण मर्यादित ठेवणे आणि लघवीशी संबंधित त्रास जाणवल्यास वेळेत उपचार घेणे आवश्यक आहे. मात्र किडनीचा प्रगत आजार किंवा हृदयविकार असलेल्या रुग्णांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय पाण्याचे प्रमाण वाढवू नये. अचानक तीव्र पाठदुखी, कंबरेच्या बाजूला असह्य वेदना, ताप, थंडी वाजणे, सतत उलट्या होणे किंवा लघवीत रक्त दिसणे अशी लक्षणे आढळल्यास तातडीने वैद्यकीय मदत घ्यावी.
त्यामुळे पाठदुखी झाली की केवळ स्नायूंचा ताण किंवा मणक्याचा त्रास असे समजून स्वतःहून उपचार करण्यापेक्षा वेदनेचे स्वरूप आणि त्यासोबत दिसणाऱ्या इतर लक्षणांकडे लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक पाठदुखी किडनीच्या आजारामुळे होत नसली तरी शरीराकडून मिळणारे संकेत वेळीच ओळखल्यास संभाव्य गंभीर समस्यांचे निदान आणि उपचार वेळेत होऊ शकतात.
